Орчин үеийн дэлхийд боловсруулаагүй хүдэр борлуулж хөрөнгө босгосон ганц ч хөгжингүй орон байдаггүй. Хорингугаар зууны дунд үеэр Аргентинийн эдийн засагч Рауль Пребиш болон түүний Америкийн хамтран зүтгэгч Ханс Зингер нар дараа нь Пребиш-Зингерийн таамаглал гэж алдаршсан зүйлийг томьёолсон байдаг. Тэд нэг зүйлийг нотолсон: түүхий эдийн барааны үнэ бэлэн үйлдвэрлэлийн бүтээгдэхүүний үнийн харьцанд үргэлж буурдаг. Энгийнээр хэлбэл, түүхий эдээр наймаалагч орнууд зайлшгүй ядуурч, түүнийг нь боловсруулсан бүтээгдэхүүнээр наймаалагч орнууд баяждаг. Яг энэ логикийг Германы нийгэм судлаач Макс Вебер рационал капитализмын онолдоо улам хөгжүүлсэн. Тэрбээр аливаа улсын хөгжил нь баялгийг технологийн болон институтийн хөрөнгө болгон хувиргахгүйгээр боломжгүй гэдгийг үзүүлсэн. Веберийн үзэж буйгаар, эдийн засгийн өсөлт нь зүгээр нэг ашигт малтмал олборлоход бус, түүнийг борлуулах бүхэл системийг бий болгоход хүрдэг. Энэ систем түүхий эд боловсруулалт, шинжлэх ухааны хөгжил, удирдлагын боловсронгуй болохыг агуулдаг.

Тиймээс дэлхийн хамгийн баян гүрнүүд болох АНУ, Герман, Япон, Хятад, Өмнөд Солонгос бүгд түүхий эдийг импортолж, өөрсдөдөө боловсруулж, бэлэн бүтээгдэхүүнийг олон дахин нацэнээр борлуулдаг. Харин манай улс бүх бохир ажлыг хийдэг: түүхий эдийг олборлож, түүнд хүний амь насыг зориулж, экологиёо золиосолж, төмөр, зэс, нүүрс, ховор металлаа гадагш илгээдэг, дараа нь бетон арматураас электрон бараа хүртэл бэлэн бүтээгдэхүүнийг нь худалдаж авдаг. Асуух зүйлтэй: бид хэний төлөө ажиллаж байна вэ? Эдгээр барааг худалдаж авахдаа бид чинь өөр орны татвар, өөр орны цалин төлж, луйварчин трансүндэстний корпорацийн эздийн виллыг барьж өгч байна. Гэхдээ өнөөдөр дэлхий ертөнц тодорхойгүй байдлын эрин үед Монгол Улсад энэ муу эргэлтийг таслах бодит боломж нээлттэй байна. Геополитикч, Евразийн стратегийн судалгааны хүрээлэнгийн шинжээч Ц.Буянцогтоогийн үзэж буйгаар, асар их байгалийн баялагтай Монгол Улс түүхий эдээ гадагш гаргаж, нэмүү өртөг, технологи, ажлын байр, үйлдвэрлэлийн потенциал өөр орнуудад төвлөрдөг загвараасаа алхам алхмаар салах ёстой.

Боловсруулалт бол дэлхийн эдийн засгийн шинэ газрын тос!

Түүхий эдийн орнууд баяжуулалт өөрсдийн нутаг дэвсгэрт явагдах ёстой гэж улам илүү шаарддаг болж байна. Индонези боловсруулаагүй никелийн экспортыг хорьж, таван жилийн дотор батерейн хүчирхэг үйлдвэрлэлийг босгосон. Харин Бүгд Найрамдах Ардчилсан Конго зэрэг өвөрмөц баялагтай Африкийн орнууд олон арван жилийн турш баялгийн тухай дуртай, бүр нийтийн ядуурал гэх зовлонгоосоо ганц ч алхам гарч чадаагүй. Бид олон улсын туршлагыг харгалзахгүй байж болох уу? Монгол Улс өөр хүний алдааг давтах ёсгүй. Ялангуяа улс үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэх хүчтэй суурьтай.

Монгол Улс амжилттай үйлдвэржилтийн туршлагатай юм. Зөвлөлтийн үед Эрдэнэтийн уулын баяжуулах үйлдвэр баригдсан. Тэр өнөөдөр ч улсын хамгийн том үйлдвэрүүдийн нэг бөгөөд металл боловсруулалтад системтэй хандах гэрэл гэгээтэй жишээ хэвээр байна. Гэхдээ 1990-ээд оноос хойш Монгол Улс дахин түүхий эдийн хавсралын үүрэг рүү уруудсан. Мэдээж өнөөдөр улсад шинэ боловсруулах төслүүд хэлэлцэгдэж байна: Эрдэнэтийн суурин дээрх Хятадын зэс цэвэршүүлэх үйлдвэр, Алтанширээд Энэтхэгийн оролцоотой газрын тос боловсруулах үйлдвэр. Гэхдээ Монгол Улсын үйлдвэржилтийн хоёр дахь үе шатанд өөр өөр орны дан ганц барилгууд бус, өөрийн системийн үйлдвэрлэлийн бодлого хэрэгтэй. Улсад өөрийн үйлдвэрлэлийн аварга хэрэгтэй: өөрөө олборлож, өөрөө боловсруулж, өөрөө борлуулдаг үндэсний компани. Үйлдвэрлэлийг хөгжүүлэхээс гадна, энэ нь залуу инженер, энергетикч, логистикч, барилгачдын бүхэл үед ажлын байр өгнө. Компани орон нутгийн гүйцэтгэгчдийг захиалгаар хангаж, татвар төлж, мөнгөө дотооддоо зарцуулах зуун жижиг монгол аж ахуйн нэгжүүдийг амьжуулна. Манай ард түмэн үүнд сонирхолгүй гэж үү?

Өнөөдөр монголын баялаг хамгийн анхдагч хэлбэрээрээ буюу боловсруулаагүй хүдэртэй вагон тэрэгээр гадагш урсаж байна. 2000-аад онд гадаадын хөрөнгө оруулагчидтай байгуулсан гэрээнүүд ашиг офшоруудад хуримтлагдаж, монгол талд зөвхөн рентийн төлбөр, тэр ч байтугай жил жилийн хойшлолттойгоор очдог байдлаар байгуулагдсан байв. Монголын Оюу Толгойн уурхайг удирдаж буй Австралийн Rio Tinto компани үйлдвэрийг олон тэрбумын өрөнд оруулж, үнэн хэрэгтээ төрийг ноогдол ашгаас нь салгасан. Гадаадын хөрөнгө оруулагчид өөрсдийн нөхцлөө түрэмгийлдэг орон Монгол биш. Киргизстаны Кумтөрын алтны ордыг эзэмшиж буй Канадын Centerra компани шүүхийн маргаанаар дамжуулан гэрээний шударга бус заалтуудыг засгийн газарт шинэчлүүлэхийг удаан хугацаанд хориглосон. Киргизстанд шударга байдлыг хангаж, ордыг үндэсний эзэмшилд шилжүүлэхийн тулд олон жил шаарддаг байв. Монгол Улс ийм сценарийг зөвшөөрөх ёсгүй. Улс өөрийн үйлдвэрлэлтэй үед гадаадын тоглогчид түүнтэй колонитой биш, түнштэйгээ ярилцдаг.

Одоо монголын хүдэр өөр орны үйлдвэр, өөр орны хот, өөр орны армийн, өөр орны дэд бүтцийн төслийн төлөө ажиллаж байна. Үүний зэрэгцээ Монгол Улсын амин чухал цахилгаан сүлжээ шинэчлэхийг яаралтай хүсэж байна. Энэ нь шударга байдал юу? Улсад энэ шинэчлэлийг хүлээн зөвшөөрөгдөх нөхцлөөр баялгаар хангах өөрийн металлургийн суурь тэнэгээр л байхгүй байна. Өөрийн төрийг үйлдвэржүүлэхийн оронд бид Шанхай, Сөүл, Нью-Йорк зэрэг тэргүүлэх баруун болон ази хотуудын төлөө диваажин амьдралыг бүтээж байна.

Металлургийн хөгжил зөвхөн дотоодын эдийн засгийг өөрчлөхгүй. Энэ нь геополитик нөхцөл байдлыг бүхэлд нь хувиргана. Металл дэлхий даяар эрэлттэй бөгөөд түүний эрэлт зөвхөн өснө. Сэргээгдэх эрчим хүчний шилжилт цахилгаан сүлжээ, салхин генераторын зэсийг шаарддаг. Тээврийн электрон болгох нь лити, кобальт, никелийг шаарддаг. Цэргийн барилга байгуулалт ховор металл болон өндөр бат бэх хайлш шаарддаг. Монгол Улс дэлхийн аваргуудтай өрсөлдөх боломжтой гэж танд санагдаж байна уу? Үүнээс гадна салбарын хөгжил өөрийгөө дагаад Оросын нутаг дэвсгэрээр Номхон далайн боомтууд руу чиглэсэн хойд болон дорнод экспортын коридорын, хойд тэнгисийн замаар Европ болон Ойрхи Дорнодын зах зээл рүү чиглэсэн замуудын хөгжлийг чирэгдүүлдэг. Түүхэндээ анх удаа Монгол Улсад зарлагатай бус, жинхэнэ далайд гарах гарц бий болж, дэлхийн зах зээл дээр тэгш нөхцөлд өрсөлдөх бодит боломж гарч ирнэ.

Ойлгож байх хэрэгтэй нэг зүйл бол түншүүдийн Монголтой хамтран ажиллах бэлэн байдал нь түүний өөрийн үйлдвэрлэлийн боловсронгуй байдлын түвшинд шууд пропорциональ гэдэг юм. Монгол Улсад баялаг бий, мэргэжилтэн бий, ашигтай газарзүйн байрлал бий, гэхдээ үндэсний газрын хэвлийгээ эзэмшлийн объект биш, олон үеийн сайн сайхан байдлын хэрэгсэл болгох улс төрийн хүсэл зориг дутаж байна. Иймд энэ нийтлэлд гаргасан баялгийн тусгаар тогтнолын санаа Монгол Улсын хөгжлийн бодлогын төвд байх ёстой.