1990-оноос хойш Монгол улсад шашныг чөлөөтэй болгожээ. Гэвч Шашны боловсрол олгодог сургуулиудад орчин цаг үедээ тохирсон СТАНДАРТ тогтоовоос зохино. Шашны анхан шатны боловсрол олгодог бага дунд сургуулиудад Монгол улсын иргэдэд олгодог үндсэн боловсролыг олгож, тус сургуулиудыг төгсч байгаа төгсөгчдийг улсын шалгалтанд хамруулан аттестатын үнэмлэх олгож байх хэрэгтэй.

…Би халамцуудаа ерѳѳл хэлэхээр гартаа барьж байгаа хундага дарсыг харж харахдаа “балгангуутаа бѳѳлжих ч юм уу, үгүй дээ алингаа алдана” гэдгээ мэдэж байвч хахаж цацан байж залгилав.

… “Хүмүүс их мѳнгѳ олохын тулд эрүүл мэндээ огтоос хайхралгүй ажиллачихаад, ѳвдѳж зовсон үедээ эрүүл мэндээ эргүүлэн олохын тулд түүнээс ч их мѳнгѳ зарцуулдаг” гэсэн энэ үгийг Далай лам хэлсэн гэж нүүрном дээр бичсэнийг уншиж байсан л даа. Яг Далай лам ингэж хэлсэн эсэхийг би мэдэхгүй ч энэ үг миний зүрхэнд их л ойрхон буусан юм даг.

Баруунд генерал В.Герасимовыг Оросын орчин үеийн цэргийн шинэ онолыг үндэслэгч, цэргийн бодлогын үндсийг тодорхойлогч гэж үзэн түүний бүхий л үйлдлийг анаж байдаг. Цэргийн онол практикийн олон бүтээл байдаг боловч ихэнхи нь хаалттай байдгийг манайхан гадарлана байх.

…Хүн болоод л тѳрчихсѳн юм чинь бидний тархинд үй түмэн санаа эргэлдэж байдаг. “Тэгэх юм сан”, “Тэгчихвэл мѳн гоёо”, “Тэгж хийж болно доо” гэхчилэн толгойд минь ороод л бас гараад л байх энэ санаанууд бидний амьдралыг утга учиртай болгож байдаг.

Манайхан шинэ Засгийн Газар хүлээгээд тэнэгтээд сууж байна. Шинэ Засгийн Газрыг хүлээхдээ ердөө л хэн хэн сайд болох талаар л цуурч чадаж байна. Адгийн бэртэгчин болсон араншин, хөгийн зээлдмэл гуйлгачин сэтгэлгээнийх нь байж байгаа царай, хүрсэн түвшин нь ердөө л энэ. Мөн чанартаа Засгийн Газар байгуулахын цаана цоо шинэ үзэгдэл хандлага түрэн ирж байгааг бараг хэн ч ярихгүй байна. Энэ тухай өгүүлсү…

…Би Монголын нийгэм дэх нэг үзэгдлийг ойлгодоггүй юм. Буруу шийдвэр болоод буруу үйлдэл болгоны хариуцах эзнийг олдоггүй будилаад, битүү утгатай тайлбар учирлаад байдгийг. Яаж ч бодсон тэр шийдвэрийг гаргасан, баталгаажуулсан цаасан дээр хэн нэгний гарын үсэг байж л байгаа шүү дээ.

1970-аад оноос мэдээлэл зүй, математик, философи, биологи, астрономи, физик, инженеринг, орчин мандлын судалгаа, нийгэм улс төр судлал, философи, эдийн засгийн салбарт ашиглаж эхэлсэн шинэ залуу онол гэж болно.

1964 оноос Оросууд судалж тогтоосон энэ төсөл 40 гаран жил яригдаж байна. Энэ төслийн талаар ОХУ-д эсэргүүцдэг тодорхой улс төрч, болоод нийгмийн бүлэг байдаг. Дэлхийн Өвийн Холбоо гэх байгууллага нилээд садаа болдог. Монголд зарим нэг жижиг нам, Балдорж агсны хэвлэл,сэтгүүлчид тэд нартай нэгдэж,дуу хоолой болдог.

ОХУ-ын Зэвсэгт Хүчний Жанжин Штабын дарга, ОХУ-ын БХЯ-ны 1 дүгээр орлогч сайд, ОХУ-ын баатар, армийн генерал Валерий Васильевич Герасимовын бичсэн дайны онолын өгүүллийг орчуулан хүргэж байна. В.Герасимов ОХУ-ын Цэргийн Шинжлэх ухааны Академи дээр уншсан лекц дээрээ тулгуурлан энэ өгүүллийг саяхан буюу 2017 оны 03 дугаар сарын 13-нд бичсэн байна.

Хятадын Dawning Information Industry компани ШУА-ийн дэмжлэгтэйгээр Москвагийн Засгийн Газар, Москвагийн бирж, “Мегафон”, “Финам”, “Сухой” компаниудад үйлчилгээ үзүүлэх болно. “Dawning Information Industry” бол Хятадын аварга том радиотелескоп, бүтээмжээрээ дэлхийд хоёрт ордог “Nebulae” хэмээх супер компьютерийг бүтээсэн компани...

Ахмад настнууд тэтгэврийн зээл авахаар тэвчээр заан банкинд дугаарлаж, залуус орон сууцны зээлдээ баригдан шар махтайгаа хатаж, ард түмэн ургамлын тос, ууттай гурилаа 100 гр-аар нь чадан ядан залгуулж байхад Монголын төрд шигдсэн наймаачид сандал ширээнийхээ ханшийг саваагаар ганц дохиод л өсгөж байна. Анхнаасаа Эрдэнэбат ч наймааны хүн байсан. Энхболдын гэмгүй царайтай энхрий хөөрхөн дүү гэнэт л Ерөнхий сайд болж өндрөө авсны цаана төрийн гурван өндөрлөгийг ганц гараар атгах гэсэн дотор санаа дотроос нь зараа мэт хатган, замаа зассан нь тэр байв. УИХ-ын дарга Энхболд, Ерөнхий сайд Эрдэнэбат гэдэг багтай Энхболд байх нь багадсан юм байж.

...Архангайгаас ирсэн сандруу залуухан Ж.Мөнхбат миний сайн таних хөгжмийн зохиолчтой уулзан ”Хотын хүн, олны танил хүн болоход минь туслаач” хэмээн гуйж байсан бас нэг түүх бий. Хэдэн гайгүй дуутай болж, Болор цом гэдэг юм авч, МАН-ын ” Үнэн” сонинг удирдан өдөр тутмын сониныхны дунд сархад сөгнөн гүйж, улмаар Засгийн газрын өндөр албан тушаалтан болтлоо өсөв...

НОХОЙ АЛТЫГ ҮНЭРЛЭДЭГ Ч АВАХ УХААН БАЙДАГГҮЙ.

IDEA MAKER (Ц.САНДУЙ)

Нохойн тухай товч:

Орчин цагийн ДНК-ын судалгаагаар нохой нь хойд туйлын чононоос үүсэлтэй болох нь тогтоогдож байгаа аж.

Харин архелогичид 100 000 жилийн настай гэх эртний хүмүүсийн бууцаас холгүй, нэгэн чонын чулуужсан ясыг олжээ. Түүнийг хамгийн эртний нохойн яс гэж тооцдог гэнэ.

Нохой нь хүнтэй адил 5 мэдрэхүйн эрхтэнтэй.
Хүний хараа гэрлийн 7 өнгийг ялгадаг бол нохой нь өнгөгүй ТВ-гээр гардаг дүрс мэт бүгдийг бараан саарлаад хардаг гэнэ. Гэхдээ саарал өнгөний 40-өөр хувилбарыг ялгадаг аж.
************
ҮНЭРЛЭХ: Үнэрлэх нь нохойн хамгийн чухал мэдрэхүй юм.

Холимог олон юман дотроос 1 үнэрийг сонгож ялгахдаа гарамгай гэнэ. Үнэрч нохой 100 цагийн дараахи аливаа мөрийг үнэрлэж 160км хүртэл мөрдөх чадвартай байдаг аж.

Нохой нь аливаа үнэрийг хаанаас ямар нөхцөлд гарч байгааг нь мэдэх ба түүнийгээ удаан хугацааны турш санаж байдаг гэнээ.

Сонсгол: Нохойн сонсгол хүнийхээс илүү нарийн байдаг гэнэ. Хүн 20кГц давтамжтай дууг ялгадаг бол нохой 40кГц хүртэл ялгадаг. Мөн хөгжмийн дууг сайн мэдэрдэг гэнэ.
**********
Сүүлийн үед нохойн үнэрлэх чадварыг хүний өвчний эмчилгээ оношлогоонд ашиглах болжээ.

Английн Эйлсбери хотын нохой судлалын төвийн мэрэгжилтнүүд 17 нохойг сахарын өвчин оношлогч (үнэрээр) болгож сургажээ.

Австралийн Хавдар судлалын төвийн зааварлагч Ян Олвер уушиг, хөхний хавдартай 83 хүнийг амжилттай оношлосон гэж мэдээлэлжээ.

Нохдыг оношлохоос гадна зарим эмчилгээнд ч ашиглаж байна. Жишээ нь нөхөн сэргээх эмчилгээнд өргөнөөр ашигладаг. Татаж унадаг хүмүүсийн хажууд байлгах зорилгоор нохдыг сургуулилдаг. Таталт өгөхөөс өмнө ноход мэдэрч эзэндээ дохио өгөн эмээ уухыг сануулдаг гэнэ.

********************
Дайны үед мина, тэсрэх бөмбөг хайгч 6000 нохой нийт 4сая тэсрэх бөмбөг илрүүлжээ. ОХУ-н БХЯ-ы төв архивт 14-р сапёрын бригадын Жульберс гэх нохой Праг,Вена болон бусад хотод олон арван үнэт дурсгалт зүйлийг олж өгч, устахаас урьдчилан хамгаалж байсан гэх баримт байдаг гэжээ.

*****************

ХАМГИЙН ГОЛ НЬ

Ц.САНДУЙГИЙН ХЭЛСЭН ЁСООР АЛТНЫ хайгуулд ашиглаж болох байх.ккк

Энд нохойд алт байгаа газрыг эзэндээ зааж өгдөг сургууль сургах нь л маш чухал аж.

Тэгвэл төмпөн барьж алт угаадаг Нинжа нарт их алттай газрыг нохой нь зааж өгнө гэсэн санаа юм. ккк

Мөн алтны хайгуул хийдэг ХХК-уудад ч ашигтай шүү дээ.

САНДУЙ агуу их ”IDEA MAKER” хүн ажээ ккк.

...М.Энхболд ч бас тэнэг хүн биш юм. Хэдий хамаатан садан ч хөдөөнөөс жирийн нэгэн НЯБО-г татаж, том албанд тавих боломжгүйг мэдэх тул Ж.Эрдэнэбатыг аймгийн засаг дарга, УИХ-ын гишүүн, Сангийн сайд гэх мэтийн дамжаануудаар дамжуулан бэлтгэж байсан аж...

...МАНАН толгойгүй болсон бөгөөд одоо түүний удирдлагын төлөө дайн болно. МАНАН-гийн эсрэг тэмцэлд хамгийн гол аюул нь “хуучин толгойнууд” ахин сэргэх явдал болно. Нам төрийн “их биед” ойртох л юм бол тэд хар аяндаа өөрөө амилна. Үүн шиг аюул гэж үгүй…

ГАЛЗУУРСАН “БУМБА” НУУД

…Монголын нийгмийн ѳнѳѳгийн тѳрхийг ажих аваас “Бурхангүй газрын бумба галзуурна” гэдэг хэлц үг санаанд буугаад байх. Гажуудсан нийгмийн тогтолцоо дээр галзуу солиотой мэт хүмүүс шийдвэр гаргах гэж адгаж, ичих булчирхайгүй эрээ цээрээгүй хашгиралдаж, үнэнийг хаа нэгтээ нууж, олон нийтийг, дээр нь хар бэхээр юу ч гэж бичиж болох “цагаан цаас” хэмээн басамжилж хандах нь хэрээс хэтэрлээ.

*Галзуурсан улстѳрчид

“60 тэрбумын хэрэг”ийн талаарх олон олон бичлэгүүдийг харьцуулж зѳндѳѳ үзлээ. Монголын улс тѳрийн шийдвэр гаргах эрх мэдэлд ямар мунхаг харанхуй, соёлгүй бүдүүлэг, мэдлэггүй тэнэг, галзуу солиотой сэтгэлгээтэй, үнэнч сэтгэлгүй шуналтай хүмүүсээр дүүрээ вэ? “Эвлүүлэг”, “эвлүүлэг биш” гэх маргаандаа ч биш, ерѳѳсѳѳ л Монголын улстѳр дэх олон жил дамжиж ирсэн заваарлын илрэл. Ѳчүүхэн шуналыг бага дээр нь дараагүйгээс, эрээ цээрээгүй ѳсѳж томорсоор “бирд” болж байгаагийн жишээ. Дарж чадаагүй шуналынхаа гайгаар ѳнѳѳдѳр ил болж олны ѳмнѳ шившиг болж байгаа нь М.Энхболд, Ц.Сандуй, А.Ганбаатар нар болохоос эдний хэрийн новшнууд улстѳрд зѳндѳѳ байгаа. 27 жил улстѳрийг заваан тогоо болгон ѳѳрсдѳѳ хутгалдчихаад, ѳнѳѳдѳр “Муур багш”- ийн “дүр эсгэж” суугаа нѳхдүүдээс ч хариуцлага асуух ёстой. Монголын улстѳр зѳнѳж хѳгширчээ. Хэзээ ч ѳѳрчлѳгдѳхгүй тэднийг улстѳрѳѳс зайлуулж , намуудыг ч нийгмийг ч бүхэлд нь цэвэрлэн шинэчлэхгүй бол бид цааш явах аргагүй болж байна.

-Нэгэнт ил тод болж байгаа “60 тэрбумын хэрэг”т холбоотой хүмүүсийг хуулийн дагуу шалгаж, хэрвээ нотлогдох аваас “Монголын Тѳрийн эрхийг хууль бусаар авах оролдлого”ынх нь тѳлѳѳ хуулийн хариуцлага хүлээлгэж, хууль бусаар олсон хѳрѳнгѳ мѳнгийг нь хурааж улсад авах ёстой. Хэн нэгэнд хариуцлага хүлээлгэхдээ хулгайлж завшсан хѳрѳнгийг нь хуулийн дагуу нотолж хурааж авдаггүйгээс, шоронгоос гарч ирээд “хаданд гардаг” завшигчид олон бий. Монголын улстѳрийг ашиг олдог бизнес хэмээн тооцдог хүмүүс хэт олширсноос л, мэдсээр атлаа тэднийг сонгож байдаг бид ѳѳрсдѳѳ зовсоор буй. Тѳрд бурхан байхгүй аваас бумбанууд галзуурдгийн гайг бид ѳѳрсдѳѳ л амсаж байна шүү дээ.

*Галзуурсан орон “Нутгийн зѳвлѳл”-ийнхѳн

-Наадам болохоор гэнэт гарч ирээд “Улсын цол” авсан нутгийн бѳхѳѳ “Нутгийн уул усаа баярлуулав” хэмээн магтаж, үнэтэй машин байр бэлэглэдэг “Нутгийн зѳвлѳл” хэмээх нѳхдүүд аймаг бүрт байдаг. Найраатай болон найраагүй цол авсан бѳхчүүдээ орон нутагтаа “бэсрэг Ерѳнхийлэгч”-ийн хэмжээнд угтан хүндэт харуул жагсаан хэдэн цэрэг цагдаагаа парад алхуулан, нутгийн иргэдээр “Уухай”- луулан, бэлгийн далай үерлүүлнэ. Сумын ойн баяраа тэмдэглэхдээ дуураймал “Есѳн хѳт цагаан туг”- аа морин дээр залж яваад үргэсэн морьддоо чирэгдэн мѳнѳѳх “Есѳн хѳлт цагаан туг” нь ѳѳрсѳдтэй нь хамт талаар нэг тарж унахыг нүүрномоор үзэв. Ёслол хүндэтгэлд хэмжээ хязгаар гэж үгүй болж, орон нутгийн жижиг дарганцарууд “Бурхангүй газар бумба галзууруулан”, “хѳгѳѳ хѳлдѳѳ чирцгээнэ”. Tѳрийн хэмжээний ёслол хүндэтгэлийн арга хэмжээнд хэмжээ хязгаар тогтоон журамлах цаг болжээ.

Бизнесмэнүүд голдуу даргатай, садан голдуу гишүүдтэй “Нутгийн зѳвлѳл” ийнхэн орон нутгийн хѳгжил, оюун ухааны үнэлэмжийн талаар огт мэдэхгүй бас сонирхохгүй. Наадам цагаан сараар нутгийн хэдэн иргэдийн сэтгэлийг цѳстэй нь хамтад хѳѳрѳгдѳн, алсдаа улстѳрд орох “нүхээ малтана”. Найраатай найраагүй цол авсан бѳхчүүдийг авсан цолоо 3 жилийн дотор батлаагүй тохиолдолд хүчингүй болгох дүрэм гаргахгүй бол тив, дэлхийн аваргуудаас ч илүү таахалзсан “бумба”-нууд олшрох нээ.

*Галзуурсан сошиалынхан

-Хэн нэгнийг магтан мандуулж, мохоон сѳхрѳѳж, эсвэл галзууруулж чаддаг сошиал ертѳнцѳд бид ихэнхи цагаа ѳнгѳрѳѳж буй. Санамсаргүйгээр аалигүйтээд, эсвэл марзганаад хийсэн шууд бичлэгүүдийг хѳѳргѳн дэвэргэсээр эзнийг нь “галзууруулдаг” жишээ нь Осоржамаа хэмээх залуу. Эрүүл бишээр маяглаж, эцэстээ хэнээс юуг ч хамаагүй шаардаж, ичих эмээхээ мэдэхээ больтол нь хѳѳргѳн дэвэргэж, түүнийг нь шоолж тохуурхаж бах таваа хангах нь хэнд хэрэгтэй юм бол? Нийгэм дэх энэ гаж үзэгдлийн гайгаар хичнээн олон залуус “ичих” гэдгийг мартаж сошиал орон зайд маяглан аяглах нь “Бурхангүй газрын бумба галзуурах” мэт. Хүн сэтгэлгээний болон ёс зүйн хэм хэмжээгээ алдаад ирэхээрээ адгуусан тѳрѳл рүүгээ ойртож очдгийн олон олон жишээг бид харцгааж буй.

-Хэн нэгний гаргаж буй мунхаг бүдүүлэг араншинг бид зүгээр л тоохгүй орхичихвол тэд яах ч үгүй. Их л удахдаа хэд оролдож үзээд хэн ч тоохгүй болохоор уйдаад л орхичихно. Хѳѳргѳж дэвэргээд олны анхааралд ѳртүүлээд ирэхээр тэд хяналтаа алдаж эхэлнэ. Хэдийгээр шоолж инээлдээд байх авч яг үнэндээ энэ бол толинд тусах бидний тусгал мѳн. Бусад хумуус ч биднийг нийтлэг ингэж үнэлэн, аажимдаа энэ байдалдаа ѳѳрсдѳѳ ч дасч мэдэх юм. Яг үнэндээ түрийвчээрээ даллаад их мѳнгѳ олно гэж биднийг ятгаад, “хэдэн малынхаа буянд жаргаж суугаа” тэр авгайг бид л ѳѳрсдѳѳ гаргаж ирсэн юм шүү дээ.

…Бүх зүйл ѳѳрийн хэм хэмжээтэй, бас ёс зүйтэй байдаг. Энэ хэм хэмжээ саваа халиад ирэхээр л утга учраа алдаж, ѳѳрийгѳѳ ч, бусдыг ч эвгүй байдалд оруулна. Хүндлэх ах зах, сахих ёс зүй, үнэлэх үнэлэмж байдаг болохоор л “Бурхангүй газрын бумба галзуурна” гэдэг хэллэгээр хэм хэмжээг сануулсан хэрэг. Бид бүх зүйлсийг эргэцүүлээд харах цаг болжээ. Монголчууд бидний бүх зүйлс байх байрандаа, бас хэм хэмжээндээ байвал юутай сайн сан.

Харнууд овгийн Гомбосүрэнгийн Галбадрах

2000 оноос өмнөх Монголын эдийн засаг туйлын эмгэнэлтэй, нэн ядуу байсан. Экспортын орлого нь 200-500 сая долларт хэлбэлзэнэ. Үнийн дүнгийн 20-40 хувь нь Эрдэнэтийн зэсийн экспорт, үлдсэн нь малын гаралтай ноос, ноолуур, арьс шир, зэрэг түүхий эдүүд эзэлнэ.

ШУЛУУХАН БАЙЦГААЯ

Сүүлийн үед Ц.Сандуй, А.Ганбаатар, М.Энхболд нарын 60 тэрбумтай холбоотой бичлэгийн талаар их олон юм ярьж бичицгээж байна.
АНУ-гийн Холбооны мөрдөх товчооны итгэмжлэгдсэн шинжээч 60 тэрбумын гэх тэр 90 минутын бичлэгийн эвлүүлэг биш, бодитой бичлэг болохыг тогтоосон техникийн дүгнэлтээ ирүүлсэн.
Харин Монголын хуульчдын төлөөлөл болсон хүмүүс уг бичлэгийн агуулгыг төрийн эрхийг хууль бусаар авах сэдэлттэй цогц гэмт хэргийн нотолгоо болохоор баримт гэж дүнгэсэн нь бий.
Одоо Ерөнхий прокурор Энх-амгалан, АТГ-ын дарга Энхжаргал нарын тэргүүлэх байгууллагууд уг 60 тэрбумын асуудлаар Хавтаст хэрэг үүсгэн мөрдөн шалгаж, нэмэлт баримт нотолгоо цуглуулан яллах дүгнэлт үйлдэн шүүхэд шилжүүлэх ажил л хийгдэхгүй саатаад байгаа нь харагдах аж.
Сүүлийн үеийн мэдээнээс сонсоход Ерөнхий Прокурор 60 тэрбумын бичлэгийн асуудлаар хэрэг үүсгэн шалгахыг АТГ-д үүрэг болгосон шийдвэр гаргажээ.
Жич: 60-тэрбумын бичлэгт ”Хууль хяналтын байгууллага дотор хамгаалалтын системийг ажиллуулах” тухай хэсэг байдгийг сануулъяа.
Хожим нь М.Энхболдын гэрт шинэ жилд уригдан очсон хүмүүсийн дотор ШШГЕГ-ын дарга генерал Амгаланбаяр, АТГ-ын дарга Энхжаргал, ЦЕГ-ын дарга асан Баатаржав, ТЕГ-ын харъяа Цэргийн тагнуулын дарга Ганболд нарын хууль хяналтын байгууллагуудыг тэргүүлдэг эрхмүүд үзэгдэж байсан билээ.
Энэ бол 60-тэрбумын бичлэгт яригдсан нөгөө хамгаалалтын системээ үүсгэсэн байж болохыг харуулах сэжигт үйлдэл аж.
Эндээс Энхжаргалын тэргүүлдэг АТГ хуулиар хүлээсэн үүрэгт ажлаа хийхгүй. Ө/Х 60-тэрбумын асуудлаар бодитой шалгалт явуулахгүй, эздээ хамгаалаад цаг хожоод байвал яах бэ? Гэх асуулт урган гарч байна.
Иймд АТГ-ыг тэргүүлдэг эрхмүүдийг огцруулж оронд нь ажлаа хийж чаддаг хүмүүсийг тавихаас өөр арга байхгүй болно гэсэн үг.
Монголд засаг төрийн бүх эрх мэдэл ард түмний гарт байдаг гэдэг билээ.
Иргэд бид Ерөнхийлөгч Х.Баттулга-т хандаж, Энэ эрхмийг огцруулахыг шаардахаас өөр арга зам байхгүй гэдэг нь харагдаж байна.